کارشناسی تشخیص خط و امضا یکی از موضوعات شایع و پرکاربرد در پرونده‌های حقوقی و کیفری است. این امر می‌تواند یکی از حساس‌ترین قسمت‌های یک پرونده باشد و نتیجه آن به صورت مستقیم بر سرنوشت پرونده تأثیرگذار باشد. در بسیاری از پرونده‌ها، تشخیص اصالت یا جعلی بودن یک نوشته، قرارداد یا امضا و بررسی امضای اشخاص و انتساب یا عدم انتساب آن‌ها به افراد، می‌تواند نتیجه دعوا را مشخص کند.
برای مثال ممکن است شخصی چکی را به دادگاه ارائه نماید و وجه آن را مطالبه کند و طرف مقابل ادعا کند که آن چک را امضا نکرده است. در این حالت کارشناس تشخیص خط و امضا می‌تواند سرنوشت پرونده را تعیین کند. این موضوع در خصوص قراردادها و سایر مستندات نیز ممکن است رخ دهد.
کارشناسی تشخیص خط و امضا دارای شرایط، ضوابط و تشریفاتی است که اطلاع از آن‌ها می‌تواند دیدگاه شفاف‌تری درباره مسیر پیش‌روی پرونده حقوقی یا کیفری به شما بدهد. در این مقاله تلاش شده است تمامی مراحل کارشناسی تشخیص خط و امضا به صورت ساده و قانونی تشریح شود و نکات مهمی که در این مرحله باید مورد توجه قرار گیرد، بیان شود.

تعریف کارشناسی تشخیص خط و امضا

کارشناسی خط و امضا به معنای بررسی دقیق، فنی و تخصصی یک دست‌نوشته یا امضا توسط کارشناس متخصص است تا مشخص شود که آیا آن خط یا امضا متعلق به شخص مورد نظر است یا خیر، و همچنین برای تشخیص اصالت یا جعلی بودن آن.
چه زمانی پرونده به کارشناسی تشخیص خط و امضا ارجاع داده می‌شود؟
کارشناسی تشخیص خط و امضا زمانی انجام می‌شود که یکی از طرفین پرونده ادعاهایی مانند موارد زیر را مطرح کند:

1. ادعای انکار خط، امضا یا نوشته: یعنی شخص مدعی می‌شود امضا یا نوشته‌ای که علیه او ارائه شده توسط او تنظیم نشده است (مثلاً: این امضا مال من نیست).
2. ادعای جعل سند: یعنی شخصی که سند علیه او ارائه شده ادعا می‌کند سند جعلی یا دستکاری‌شده است (مثلاً: این سند جعلی است).
3. ادعای تردید نسبت به اصالت سند: یعنی فرد صرفاً نسبت به اصالت سند شک دارد (مثلاً: به این سند شک دارم).

معمولاً پس از طرح چنین ادعاهایی، قاضی با توجه به شرایط پرونده دستور ارجاع آن به کارشناس تشخیص خط و امضا را صادر می‌کند.

نحوه ارجاع به کارشناس رسمی دادگستری

پس از تصمیم قاضی مبنی بر لزوم بررسی سند توسط کارشناس، مراحل کارشناسی آغاز می‌شود. با صدور قرار کارشناسی و ابلاغ آن به شخص مدعی جهت پرداخت هزینه کارشناسی، یک کارشناس از طریق قرعه انتخاب می‌شود. کارشناسان رسمی دادگستری دارای مجوز از کانون کارشناسان قوه قضاییه هستند و تخصص لازم در رشته مربوطه را دارند.
در ابتدا معمولاً بررسی توسط یک کارشناس انجام می‌شود. اگر یکی از طرفین به نظر کارشناس اعتراض داشته باشد، قاضی ممکن است پرونده را به سه، پنج یا هفت کارشناس ارجاع دهد.
وظایف کارشناس در مراحل تشخیص خط و امضا
کارشناس پس از ارجاع پرونده باید ابتدا با مطالعه مدارک موجود در پرونده، اطلاعات کافی از موضوع و سند مورد بررسی کسب کند. سپس باید با شخص مدعی ارتباط برقرار کند تا نمونه‌های معتبر امضا و خط را برای مقایسه جمع‌آوری نماید.

نمونه‌های معتبر امضا و خط

نمونه‌ها معمولاً به دو روش جمع‌آوری می‌شوند:

1. استفاده از نمونه‌های قدیمی و مسلم‌الصدور، مانند شناسنامه، قراردادها یا اسناد رسمی که امضای شخص در آن‌ها وجود دارد.
2. نمونه‌های جدید یا استکتاب: در این روش از شخص خواسته می‌شود در حضور کارشناس نوشته یا امضای خاصی را بنویسد.

کارشناسان معمولاً از هر دو روش برای بررسی استفاده می‌کنند.

روش‌های بررسی توسط کارشناس

کارشناس پس از جمع‌آوری نمونه‌ها، آن‌ها را از نظر فنی و علمی بررسی می‌کند. مواردی که مورد توجه قرار می‌گیرد شامل موارد زیر است:

• بررسی شیب و زاویه حروف و اعداد
  
• میزان فشار قلم
  
• فاصله میان کلمات و خطوط
  
• نحوه شروع و پایان نوشته یا امضا
  
• سرعت نوشتار
  
• الگوهای تکراری و شخصی در نوشتار
  
• تغییرات عمدی یا غیرعمدی در نوشته و امضا
  
• استفاده از ابزارهایی مانند ذره‌بین، میکروسکوپ، اشعه ماورای بنفش یا نرم‌افزارهای تحلیل خط و امضا
  



تنظیم نظریه کارشناسی




پس از بررسی‌ها، کارشناس نظر نهایی خود را به دادگاه اعلام می‌کند. در این نظریه باید موارد زیر ذکر شود:


• اسناد و مدارک بررسی‌شده
  
• روش‌ها و ابزارهای استفاده‌شده
  
• توضیح مدارک و دفاعیات طرفین
  
• نتیجه بررسی (اصالت، جعلیت، یا عدم امکان اظهارنظر قطعی)
  


در برخی موارد ممکن است کارشناس نتواند به نتیجه قطعی برسد و اعلام کند که برای اظهارنظر نیاز به مدارک بیشتری دارد. قاضی ملزم به پیروی از نظر کارشناس نیست اما نظریه کارشناسی می‌تواند در تصمیم او تأثیرگذار باشد.


ابلاغ نظر کارشناسی به طرفین پرونده




پس از ارسال نظریه کارشناس به دادگاه، طرفین پرونده ۷ روز فرصت دارند تا اقدامات لازم را انجام دهند.


اعتراض به نظریه کارشناسی




1. هر یک از طرفین می‌تواند ظرف ۷ روز به نظریه کارشناسی اعتراض کند و درخواست ارجاع پرونده به کارشناسان دیگر را بدهد. در این صورت هزینه کارشناسی جدید با شخص معترض است.
2. اگر یکی از طرفین نظریه را درست بداند اما بخواهد کارشناس توضیحات تکمیلی بدهد، می‌تواند درخواست نظریه تکمیلی نماید.
3. اگر طرفین نظریه را قبول داشته باشند، پس از پایان مهلت ۷ روزه، قاضی بر اساس آن تصمیم می‌گیرد.


چالش‌های رایج در کارشناسی خط و امضا




در برخی موارد کارشناسی خط و امضا با چالش‌هایی روبه‌رو می‌شود، مانند:


• نبود نمونه کافی برای مقایسه
  
• تغییر عمدی خط یا امضا توسط افراد
  
• شباهت زیاد بین دست‌خط‌ها
  
• استرس یا شرایط خاص هنگام نوشتن نمونه‌ها
  

به همین دلیل کارشناسی تشخیص خط و امضا نیازمند دقت بسیار بالا برای کاهش احتمال خطاست.

کاربرد کارشناسی تشخیص خط و امضا

برخلاف تصور عموم، کارشناسی خط و امضا فقط برای چک و سفته نیست. این کارشناسی در پرونده‌هایی مانند وصیت‌نامه، قرارداد، شکایت جعل یا کلاهبرداری نیز کاربرد دارد. برای مثال در دعاوی مربوط به ارث ممکن است یکی از وراث ادعا کند وصیت‌نامه جعلی است یا امضای مورث صحیح نیست، در این صورت ارجاع پرونده به کارشناس ضروری است.